حالت داخلهء معموره خاك « روس » را فهميد كه در چه اندازه منظم است . « اوچ كليسا » « 1 » از شهر سه فرسخ راه است . گويند سيّم كليسائى است كه در روى زمين بنا شده [ است ] . اكنون هم « معبد پيشوايان » ملّت « عيسوى » است . اسم خليفهء حاليهء آن خليفه « كاورك » است . « آغرىداغ » از نزديكى شهر « ايروان » خوب نمايان است . در اين قلب الاسد « 2 » تابستان ، برف زيادى در قلّهء كوه بود كه اندازه نداشت ؛ و از اين جهت شب‌ها هواى شهر سرد بود . نان بازارى « ايروان » و « نخجوان » به غايت « سفيد » و « پاك » است . خوبى نان اين شهر در همه‌جا مشهور است . روز چهارشنبه ، هشتم شهر رمضان 1296 [ ه . ق . ] از « نخجوان » تلگرافى به مقرّب الخاقان آقاى « ميرزا محمود خان » ، جنرال قونسول دولت عليّه « ايران » مقيم « تفليس » شده يود ، كه يك گارت شش اسبه ، قبل از وقت به « ايروان » بفرستد ، امروز رسيده [ است ] . جناب آقاى « ثقة الاسلام » و آقاى « صدر » و « حاجى سيّد محمد » و بندهء حقير ، با يك نفر از ملازمين ، با گارت عزيمت « تفليس » را نموديم . ساير ملازمان و همراهان با ما يحتاج سفر فردا با « فرگون » حركت كردند . « گارت » در راه « شوسه » بهتر از ساير سوارىها است ، كه در حين حركت چون آب روان در جريان است ؛ [ به ] خصوص از « ايروان » تا « تفليس » ، كه در هيچ نقطه [ اى ] راه عيبى و معطلى نداشت . وسعت راه به‌طورى است كه در بعضى مواضع سه كالسكه متصل به هم به سهولت حركت مىكند . يك نفر « گوندوك‌طور » « 3 » در جلو « گارت » نشسته ، باشىپور اطلاع مىداد كه اگر در عرض راه مانعى باشد ، از راه خارج شده ، « گارت » را از سير مانع نگردد ، و اگر

--> ( 1 ) . كليساى اچميادزين . ( 2 ) . نيمه تابستان ، مردادماه ، دل شير . قلب الاسد ( Regulus ) يكى از ستارگان صورت اسد ( شير ) در آسمان است و آن از قدر اول است . كنايه از چلهء گرما و وسط فصل تابستان است . ( 3 ) . كوندوكتور , ( Conductor ) راهنما ، رسانا .